بكار گيري
سازهاي
نوظهور و ابداعي در
موسيقي
آري
يا نه ؟
در
حسن تصادفي كه
در هنگام
مشاهده كنسرت
زيبايي از يكي
از اساتيد به حق
برجسته موسيقي ايران در منزل
يكي از دوستان
صاحبنظر روي
داد
نظر ايشان را
در مورد بكار
گيري ساز هاي
جديد دراين اركستر و يا هر
اركستر ديگري
جويا شدم و آنچه در ادامه
اين مقدمه مي
آورم
حاصل اين گفتگو
و نظر اين
دوست
كارشناس است . و البته
ايشان
شايد تنها
شخصي باشند كه
در ايران
صلاحيت اين اظهار
نظر را نيز
داشته باشند چرا كه
دكتراي فيزيك
، تخصص
آكوستيك و بيش از
سي سال تجربه
در ساخت
تار
را با هم در
آستين
تجربه و تخصص
دارند و
تارهاي ساخت
ايشان
در بسياري از
همين كنسرت
ها
نواخته
ميشود .
ايشان
دكتر ارژنگ
ناجي
متولد 1326
، داراي درجه
ليسانس و فوق ليسانس
فيزيك از
دانشگاه
تهران و
دكتراي آكوستيك
از فرانسه -
از شاگردان
استاد علي
اكبر شهنازي و
نورعلي برومند
در زمينه
رديفهاي
موسيقي ايران
.
اين
تذكر را هم
لازم ميدانم
كه شخصا از هر
گونه ابداع و
نوآوري در هر
زمينه اي استقبال
ميكنم
چرا كه معتقد
هستم آنچه
اكنون داريم
نيز حاصل همين
ابداعات و نو
آوريها ميباشد
. شخصا طيف
وسيعي از
موسيقي
از جمله موسيقي
الكترونيك را
گوش ميكنم و
از آنها لذت
نيز ميبرم كه
مجموعه هاي جنگ سخن
، جنگ شعر ،از
رودكي تا حافظ
و ديگر كارهاي
صوتي و تصويري
من نشان اين
تنوع در سليقه
ميباشد .( اين
مجموعه ها را
ميتوانيد در بخش توليدات
شنيده و يا
دريافت كنيد )
ضمن اينكه در
نهايت موسيقي به
دليل
احساسي كه به
انسان منتقل
ميكند درك و
ارزشيابي
ميشود كه
خود ناشي از عادات
شنوايي ماست كه
مانند عادات
غذايي مان
همواره تابع
محيط و
عادت
و در حال
تغيير بوده و
خواهد بود . اما به هر حال در
زمينه استفاده
از سازهاي
جديد و
يا تجربه شده در
گذشته كه اين
روز ها در
برخي
كنسرت ها حتي
كنسرت افراد
بسيار برجسته
موسيقي ايراني
نيز بر
آن تاكيد
ميشود ،
به عنوان يك
عقيده و نظر
شخصي غير
تخصصي
چندان
موافقتي
ندارم . و حاصل
گفتگوي من با
دكتر ارژنگ
ناجي نيز مرا
به اين نتيجه
رساند كه بكار
گيري ساز هاي
جديد نه
تنها مشكلي
را حل نميكند
كه با دشوار
كردن امر انتخاب
ساز ، سازنده
و اساتيد چيره
دست ،
متقاضيان و
هنرجويان به ورود
به دنياي
موسيقي را نيز
با مشكلات
بيشتري روبرو
خواهد ساخت . در زير
خلاصه
صحبتهاي من با
دكتر ارژنگ
ناجي را
مشاهده
خواهيد كرد .
مظفر
شريعتي
آبان 90
شنيدن
صداي هاي ايجاد
شده از ساز
هاي ابداعي
جديد و چه بسا
زيبايي ساخت و
صداي آنها ، ممكن
است در نظر
اول ،
بينندگان غير
متخصص را به
شدت نيز جذب
كند .
اما از نظر آكوستيكدانان ابداع و
ساخت ساز جديد كه كار
دشواري نيز
نميباشد ،
بنا به دلايل
زير مورد
تاييد
متخصصان آكوستيك
نميباشد :
اصوات
موسيقي داراي
فركانسهاي
منفصل بوده كه همگي
نيز مضربي
ازيك فركانس اصلي
ميباشند . در
زير منحني
اسپكتروم نت فا را
مشاهده
ميكنيد .
( تهیه
شده توسط دکتر
ارژنگ ناجي )
از ارتعاش
سيم و يا
تحريك لوله
صوتي همواره
فركانسهاي
هارمونيك
توليد ميشوند كه
چنانچه به هر
طريقي به چوب
يا آلياژهايي
از مس يا برنج
منتقل شوند اين
فركانسها تقويت
شده و
صداي موسيقي
توليد ميشود . از
مفاهيم فوق
چنين استنباط
ميشود كه ساخت
ساز موسيقي امر
پيچيده اي
نميباشد و
صنعتگران دست
اندر كار به
راحتي
ميتوانند سازهاي
بسيار متنوعي
با انواع شكل و
صدا
تهيه كنند . امري
كه
امروزه به هيچ
روي توسط
آكوستيكدانان توصيه
نميشود .
زيرا مطالعه
نشان ميدهد كه
سازهايي كه
امروزه در
جهان استفاده
ميشوند
و
نتيجه صدها
سال تجربه در
ساخت و نواخت
ميباشند هنوز جاي
بسيار زيادي
براي ارتقاء
كيفيت
با همان شكل
و اندازه دارند .
در شكل شماره دو اين امر
را در مورد
ساز ويلن
مشاهده
ميكنيد
.
اين شكل
تصاويري از
تكامل ويلن از
قرن 11 تا
16
ميلادي نشان
ميدهد
تصاوير از
كتاب LE
VIOLON
Emile
Leipp
از كتابخانه
شخصي دكتر
ارژنگ ناجي
در مورد
ويلن اكنون
چهار صد سال
است كه استاندارد
استراديواريوس
به عنوان
بهترين استاندارد
براي اين ساز
در نظر گرفته
ميشود و در
مورد تار
خودمان
كه گرچه از
تاريخچه آن تا
پيش از دويست
سال قبل
اطلاعي در دست
نيست
اما اكنون
يكصد سال است كه در ساخت اين ساز
نيز
استاندارد يحيي
مورد تاييد
سازندگان و
نوازندگان
اين ساز قرار
گرفته است . مطالعه
تجربي نشان
ميدهد كه همه
نوازندگان
برجسته جهان ( Virtuose ) همواره
به دنبال ساز
هاي بهتر و برتر ( با
همان شكل و استاندارد
) ميباشند كه
اين امر نشان
ميدهد صداي
اين سازها نه
تنها به نقطه
تكامل نهايي
نرسيده است كه
احتمالا در دهها
و صدها سال
آينده
نيز نخواهد
رسيد وهيچ سازنده
سازي نيز تا
كنون با وجود
رعايت دقيق
استاندارد
مورد تاييد در
شكل ساز خود ،
دو ساز مشابه
با يك صداي واحد
نساخته و
نخواهد ساخت .
اين امر به اين
دليل است كه
اگرچه در آغاز
به نظر ميرسد
كه
پارامترهاي
موثر بر
صداي يك ساز تنها
فركانس ، شدت
و فاز ميباشند اما
سونوگرام نشان
داده شده در شكل
3 كه از
صداي يك ويلن استراديواريوس در فرانسه گرفته
شده است
نشان ميدهد
كه بيش
از پنجاه
پارامتر
شناخته شده ، در
كيفيت صداي يك
ساز موثر
ميباشند . در اين
نمودار محور
طول
،زمان و محور
عرض ،
فركانس
ميباشد .
چنانچه مشاهده
ميشود
پارامترهايي
مانند زمان
شروع
هارمونيك ها ،
كشش زماني هر
هارمونيك ، تغيير
شدت
هارمونيك ها
در طول زمان ،
شيب هارمونيك و ...تا
بيش از پنجاه
پارامتر ديگر در
كيفيت صداي يك
ساز تاثير
دارند .
امروزه با فن آوري
هاي موجود فقط چند
پارامتر آن را
ميتوان در كنترل
داشت .
(تهيه
شده توسط دکتر
ارژنگ ناجي
لابراتوار
ماری کوری
دانشگاه پاریس
)
از طرف ديگر
تحقيقات
آكوستيكي
نشان ميدهد كه
شنيدن هارمونيكهاي
مضرب هفتم براي
گوش انسان
خوشايند
نيستند
و همچنين محاسبات
آكوستيكي
نشان ميدهد كه
چنانچه در فاصله
يك هفتم از
طول سيم مضراب
نواخته شود اين
هارمونيكها
حذف ميشوند و تكامل
سازها طي
قرنها بگونه
اي بوده است كه محل
برخورد مضراب
با سيم
در همين نقطه
قرار داشته
باشد . سازندگان
ساز در طول
قرنها بدون آگاهي
بر اين مطلب و
فقط
از
راه تجربه شنوايي
، ساز
ها را طوري ساخته
اند كه
اين
هارمونيكها
به گوش ما
نميرسد . تغيير
شكل سازها
بدون رعايت
اين اصول كه
به صورت تجربي
در سازهاي
فعلي رعايت
شده اند خود
بر اشكالات
ساز هاي جديد مي افزايد
. ( مقاله اي علمي
از دكتر ارژنگ
ناجي
در اين مورد وجود
دارد ) اين
مطالب بيانگر
اين امر
ميباشد
كه
براي ساز هاي
تثبيت شده
فعلي هنوز
سالها و شايد
قرنها كار لازم
است و در صورت ابداع و
بكار گيري يك
ساز جديد تمامي
اين مراحل
مجددا از ابتدا تا قرنها
بايد پيگيري
شوند . بنابراين
شايسته است تا
به جاي ساخت و
بكار كيري ساز
هاي جديد. در
تكميل و بهبود
كيفيت صداي ساز
هاي فعلي كوشش
شود .
دكتر ارژنگ
ناجي
مطالب مرتبط :
تناسبات
طلايي در تار
يحيي نوشته
رامين جزايري
پايگاه علمي
،ادبي و
فرهنگي
مظفر شريعتي
|
فيلمهاي
مستند علمي |