دوست گرامي و علاقمند شده به نجوم و شگفتيهاي اين جهان هستي :

نجوم در واقع چيزي جز همان دانش فيزيك نيست و بدون فيزيك و رياضي هيچ كاري در زمينه نجوم نميتوان انجام داد . حتي براي تماشاچي بودن و تنها لذت بردن از يافته هاي دانش روز نجوم بايد كمي با فيزيك و رياضي آشنا بود . يعني همان دروسي كه در زمان تحصيلات متوسطه در دبيرستان سر كلاسش خوابمان ميبرد و نميدانستيم كه چرا اين چيزها را بخورد ما ميدهند . در واقع مشاهده آسمان شب از پشت يك تلسكوپ چيزي جز مشاهده تعداد بسيار بيشتري نقاط كم نور يا همان ستاره ها اما در نقطه اي محدود تر نيست و نقطه اي كمرنگ در آسمان در پشت يك تلسكوپ قوي خود صدها نور ديگر و هر يك از آن نورها خود در تلسكوپ هاي قوي تر ديگر ، صدها نور ديگر و هر نور در واقع شايد كهكشانهايي با صدها ميليارد ستاره !! . اگر در يك شب صاف آسمان را از يك بيابان و دور از شهر نگاه كنيم هزاران ستاره كم نور و پر نور ميبينيم و ابري كمرنگ كه همان بخشي از كهكشان خودمان راه شيري است . حال اگر با يك دوربين دو چشمي شكاري خوب به آسمان نگاه كنيم تنها در يك ناحيه كوچك كه قبلا فقط تعداد اندك ستاره كم نور ميديديم دهها برابر ستاره خواهيم ديد . و اگر با يك تلسكوپ كوچك به همان ناحيه نگاه كنيم در تنها بخش كوچكي از آنچه در آن دوربين دو چشمي ستاره ميديديم ، ستاره خواهيد ديد و خلاصه هر چه تلسكوپ بزرگتري استفاده كنيم در ناحيه كوچكتري تعداد زيادي ستاره خواهيد ديد يعني نقاطي روشن البته با روشنايي هاي متفاوت و در زمينه اي تاريك . و البته حالا ديگر تلسكوپ شما بايد براي تكان نخوردن و متمركز ماندن بر روي آن ناحيه ميلياردها تومان تجهيزات جانبي پيشرفته علاوه بر خود تلسكوپ داشته باشد كه هزينه استفاده از تلسكوپ را در يك شب به دهها و حتي صدها ميليون تومان ميرساند . (1) و در واقع آنچه كه شما در فيلمها و عكس هاي نجومي ميبينيد به هيچ وجه در پشت تلسكوپ ديده نميشوند . و اين عكسها و فيلمها آنچه را كه چشم انسان احتمالا ميتوانست ببيند را باز سازي ميكنند گاه براي تهيه يك عكس رنگي ساده ماهها وقت يك تلسكوپ در طول شب مصرف ميشود و با استفاده از انواع فيلتر هاي نوري و الكترونيكي تصاوير مختلفي تهيه و تلفيق ميشوند تا در نهايت يك تصوير زيبا از آن ناحيه تهيه شود . اين تازه در بعد بصري است و به اصطلاح هنري . و در بعد علمي يعني آنچه دانشمندان نجوم بايد به آن دست يابند . برسي هزاران عدد و نمودار و عكسي است كه توسط دستگاههاي ويژه از نور يك ستاره تهيه ميشود تا با بكار گيري روابط پيچيده فيزيكي و رياضي و قدرت محاسبه كامپيوتر هاي فوق سريع و فوق پيشرفته در نهايت اين نتيجه بدست آيد كه اين ستاره چه جرمي و اندازه اي دارد ، از چه عناصري تشكيل شده ، با چه سرعتي از ما دور ميشود و دها مورد ديگر و سپس با استناد به اين يافته ها و يافته هاي ديگران در نهايت فرضيه اي و پله اي بيشتر دانستن . يافتن پاسخي براي چند پرسش و باز شدن صدها پرسش جديد و چه بسا بزرگتر و ...

همين فرضيه انفجار بزرگ ( بيگ بنگ ) نتيجه سالها كار دانشمندان در زمينه هاي مختلف و سپس كار و تحقيق ويژه ادوين هابل دانشمند آمريكايي بود كه با سالها تلاش و اندازه گيري سرعت كهكشانها و اثر دوپلر ، متوجه شد كه همه اين كهكشانها در حال دور شدن از ما هستند متوجه شد . و اين ايده ايده هوشمندانه را مطرح ساخت كه پس در سال گذشته آنها به ما و يكديگر نزديكتر بوده اند و هزار سال قبل نزديكتر و خلاصه اين فيلم را معكوس كرد و با استفاده از زبان رياضي و فيزيك معلوم ساخت كه ميلياردها سال قبل ( نزديك چهارده ميليارد سال قبل ) اين كهكشانها آنقدر به هم نزديك بوده اند كه در يك نقطه فيزيكي جمع ميشده اند . و نتيجه گرفت كه جهان ما در آن موقع در اثر يك انفجار بزرگ ايجاد شده و لذا اكنون ما مشاهده ميكنيم كه همه چيز در حال دور شدن از ما هستند . حال اينكه دانشمندان بتوانند اين محاسبات را دقيق تر و دقيق تر انجام دهند ميشود همان مدتي كه مثلا سيزده ميليارد بوده يا كمتر و يا بيشتر و ...

بنابراين از اينكه به نجوم علاقمند شدهاي بسيار خوشحالم . اگر در شرايطي هستي كه بتواني به تحصيل در زمينه فيزيك و سپس گرايش هاي آن در زمينه نجوم بپردازي اين كار را بكن . البته هر شاخه اي از دانش در ارتباط با نجوم كاربرد دارد به عنوان مثال متخصصان زمين شناسي ، زيست شناسي ، شيمي و دهها و صدها گرايش اين رشته هاي پايه هستند كه هريك در زمينه تخصصي خود بايد اطلاعات بدست آمده از تلسكوپ ها را برسي كنند اما در نهايت آنچه منظور ما از دانش نجوم است چيزي جز فيزيك نيست . اما اين را بدان كه در درياي بيكران نجوم با هر توان و امكاني كه داري ميتواني از دانستن لذت ببري . با چشم ساده در شبي صاف در محيطي دور از شهر با دانستن مختصري اطلاعات نجومي در حد خودت لذت خواهي برد. با كمي مطالعه بيشتر و با يك دوربين دوچشمي لذتي بيشتر و با افزودن بر دانش و يا امكاناتت در حد معلومات عمومي و يا تخصصي و حرفه اي به لذتي عميق تر ( و شايد هم وحشت ! ) دست خواهي يافت .

در هر حال به باشگاه علاقمندان نجوم و شگفتيهاي جهان هستي خوش آمدي . مطالب بخش نجوم ، كتابهايي كه معرفي كرده ام ، شگفتيهاي جهان هستي و حيات از مجموعه توليدات و نيز مجموعه مستند هاي ويژه نجوم از مجموعه گرداوريهاي من ، برگ سبزي است تحفه درويش و حاصل علاقه و مطالعه اندك ، آماتوري و غير تخصصي من در زمينه نجوم . و هزينه اين محصولات با متقاضيان متاسفانه در حد انگشتان دست ! تنها براي تامين بخش اندكي از هزينه توليد آنها و اين پايگاه علمي ،ادبي و فرهنگي كه حداقل ميزان مفيد بودن آن علاقمند كردن تو دوست گرامي به نجوم و انديشيدن به شگفتيهاي جهان هستي است .

1- به همين جهت يعني به دليل بسيار گران قيمت بودن وقت يك شب تلسكوپ هاي عظيم ، داستان اينگونه نيست كه يك نفر منجم وقتي ديد شب خوابش نميبرد برود بنشيند پشت يك تلسكوپ و توي آسمان گشتي بزند و يكدفعه ستاره اي كشف كند يا نظريه اي بدهد . ! نه ابدا چنين نيست . در واقع وقتي با آن همه هزينه و بدبختي تلسكوپي ساخته شد كه ما هنوز يكي هم در ايران نداريم ! ميبيني يك ساعت وقتش ميشود ميليونها تومان . پس يك عده متخصص از مدتها قبل از آماده شدن تلسكوپ شروع ميكنند به برسي تقاضاهاي متخصص هاي سراسر جهان براي استفاده ازآن تلسكوپ . يعني يك منجم بايد درخواستي به اداره يك تلسكوپ بدهد كه به اين دلايل اگر تلسكوپ را در اين زمان تا اين زمان بر روي اين نقطه آسمان تنظيم كرده و اين اطلاعات را جمع كنيم ميتوان احتمالا به چنين نتيجه اي دست يافت . اين درخواست توسط مسئولان تلسكوپ برسي ميشود و از بين هزاران درخواست برخي انتخاب ميشوند و وقتي از تلسكوپ براي آنها در زمان مشخصي در نظر گرفته ميشود و اين يعني هزاران ، ميليونها و شايد ميلياردها دلار هزينه براي تلسكوپ و آزمايشات لازم . پس براي آنكه بتواني براي برسي يك نظريه كه در ذهن داري پشت تلسكوپي عظيم بنشيني بايد صلاحيت علمي در خواست و يا انجام چنين طرحي را داشته باشي كه خود اين يعني آنچه خودت بهتر ميداني . بعد هم تازه تلسكوپ هزاران و ميليونها و شايد ميلياردها اطلاعات عددي و صوتي و تصويري ، نمودار و غيره را در اختيارت ( و احتمالا در اختيار ساير مراكز معتبر تقاضا كننده ) قرار ميدهد و حالا تازه شروع تحقيق است و سوزاندن فسفر هاي مغز . درست مانند اينكه شما در آزمايشگاه فيزيك نور عناصر مختلف گداخته اي را تجزيه و تحليل ميكني و با طيف سنجي طيف آن را بدست مي آوري سپس با هزاران دشواري و هزينه طيف رنگ و رو پريده و پر از اعوجاج نور ستاره اي در ميلياردها سال نوري آن سوتر را ميگذارند جلويت و ميگويند بگو توي اين ستاره چه عناصري وجود دارد . حتي وجود سياره ها در اطراف يك ستاره نيز فقط توسط برسي دقيق اثر وجود آن سياره بر حركات آن ستاره با توجه به قوانين فيزيكي است كه كشف ميشود . چون سياره ها كه از خود نوري ندارند كه در تلسكوپ ها ديده شوند بلكه وجود آنها از روي تغييري كه از جمله در نور ستاره مركزي در هنگام عبور از جلوي آن ايجاد ميشود كشف ميشوند . و اين يعني صرف هزينه و وقتي بسيار در پشت تلسكوپهاي عظيم و پيشرفته و در نهايت بكار گيري قوانين فيزيك و رياضي . و در نهايت بيان آنها با زباني ساده و بدور از فرمولهاي رياضي و روابط فيزيكي و با جلوه اي زيبا با استفاده از هنر سينما و انيميشن هاي كامپيوتري در يك يا چند ساعت ، براي آنها كه ميخواهند در لذت دانستن شگفتيهاي جهان ، با آنها سهيم باشند . و البته در اين ميان منجم هاي آماتور بسياري با تلسكوپ هاي كوچك و حتي دست ساز خود گاه در پشت بام خانه و يا يك بيابان دور از شهر توسط تلسكوپ كوچك خود نوري را ثبت كرده اند كه در نقشه آسمان آن نقطه در شبهاي قبل و بعد وجود نداشته و توانسته اند يك انفجار ابر نواختري و يا وقوع حادثه ديگري را در آن ناحيه آسمان تاييد و يا به نام خود به ثبت كنند .

پيروز باشي

مظفر شريعتي

شهريور 90

~باز گشت به صفحه اول