|
گزيده هاي
تصويري (
سينمايي و
خبري) |
||||||
آشنايي
مقدماتي ،
مختصر و مفيد با اصول
و
تئوري موسيقي
تقديم
به روان پاك
همسر نازنينم افسانه
كه به
دست گرفتن سه تار او پس از
پنج سال
از ديوار
خانه اي كه
سالهاست بي او
ديگر
خانه
نيست . انگيزه اي شد در
نوشتن اين
يادداشتها
مظفر
شريعتي
تير ماه 89
خيلي
جوان بودم و
از موسيقي جز
اينكه
آن را دوست
داشتم
چيزي نميدا
نستم ( هنوز هم
نميدانم ) نيمه شبي ملودي
يك آهنگ كه
مدتها از يادم
رفته بود به
خاطرم آمد .
فورا بلند شدم
و قلم و كاغذي
بر داشتم و آن
آهنگ
را به
صورت فارسي !
بر كاغذ نوشتم
و چند بار هم
خواندم
تا مطمئن شوم
كه درست است و
فردا هم
ميتوانم آن را
بخوانم !!
اما فردا صبح
كه تلاش كردم
تا آن نوشته
را
بخوانم چون آن
آهنگ و ملودي
دوباره از
حافظه من پاك
شده بود
هر چه تلاش
كردم آنچه را
كه چند ساعت
قبل نوشته
بودم بخوانم نشد كه
نشد .
نوشته من چيزي
شبيه اين بود :
دي ري ري ري
ريم ريم
ديريم ريم ... !! آن
هنگام
بود
كه دانستم
مفهوم نت و
نوشتن صداهاي
موسيقي چيست .
و شروع به اندكي
مطالعه
در اين زمينه
كردم .
اكنون اگر
شما هم تا كنون
به اين
انديشيده ايد
كه صداهاي
موسيقي را
چگونه
مينويسند اما چيز
ي از آن نميدانيد
و يا كتابهايي
را خوانده ايد
اما چيزي نفهميده
ايد .
اين مطلب
مختصر و به
زبان بسيار
ساده ، شايد
براي شما مفيد
باشد .
موسيقي
عبارت است از
صداهايي كه به
گوش ما انسانها
خوش مي آيد. از
دير باز اهل
فن متوجه شده
بودند كه گوش
انسان تنها از
صداهايي لذت
ميبرد كه بين
آنها يك رابطه
بخصوص وجود
دارد . اين
رابطه در واقع
چيزي نيست جز
نسبت
فركانس دو
صوت به هم . كه در
گذشته
تنها با
معيار نسبت
طول سيم ها
سنجيده و
محاسبه ميشد .
به اين ترتيب
اهل فن هفت
صداي موسيقي
را با اين
نسبت ها
انتخاب
كردند .
كه عبارتند
از :
1 9/8 5/4 4/3 3/2
5/3 15/8 2
بنابراين
اگر فركانس
نت
"دو"
اول
را 264
هرتز فرض
كنيم
فركانس نت " دو" دوم دو برابر
آن ميشود يعني 528
هرتز
كه گفته
ميشود
يك اكتاو
بالاتر از"
دو" اول است .
صداي
اين نوت ها را
ميتوانيد
توسط اين
پيانوي آنلاين
در
اينجا
بشنويد .
|
do |
si |
la |
sol |
fa |
me |
re |
do |
نام |
|
دو |
سي |
لا |
سل |
فا |
مي |
ر |
دو |
|
|
c |
h |
a |
g |
f |
e |
d |
c |
علامت |
|
2 |
15/8 |
5/3 |
3/2 |
4/3 |
5/4 |
9/8 |
1 |
نسبت |
|
528 |
495 |
440 |
396 |
352 |
330 |
297 |
264 |
فركانس |
( 264 ضرب در 9 تقسيم
بر 8 ميشود 297 )
در برخي
كشورها براي
نت سي به جاي h از b
استفاده
ميشود
به
فاصله بين نت
ها يك پرده
گفته ميشود مانند
فاصله بين نت "
دو" و "
ر" و
يا
فاصبه بين
|"ر" و
"مي "
اما فاصله
بين نت
"مي" و" فا" نيم
پرده است . فاصله
بين "سي " و "دو"
بعدي هم نيم
پرده است .
( به نسبت
عددي
شانزده
پانزدهم كه بين
اين
چهار نت وجود
دارد
نيم پرده
گفته ميشود )
در
واقع فركانس
اولين نت كه
به آن" دو "
ميگوييم اهميت
چنداني
ندارد
و آنچه اهميت
دارد اين است
كه صداي بعدي داراي
نسبت
مشخص 8/9 (
نه
هشتم ) با آن
باشد . اما
براي رعايت استاندارد
فركانس نوت LA 3 را 440
هرتز در نظر
گرفته اند و
بنا براين فركانس
ساير نئت ها با توجه
به اين فركانس
محاسبه ميشود
. براي
استاندارد
بودن اين
تنظيم از
وسيله اي به
نام دياپازن
استفاده
ميشود
كه ضربه
به آن يك صداي
با فركانس
دقيق و ثابت (
لاي 3 برابر
440 هرتز ) ايجاد
ميكند .
نوازنده با به
صدا در آوردن
اين وسيله و
مطابقت دادان
آن با صداي ساز ساز
خود را كوك
ميكند .
پس
نت ها ي
موسيقي را
شناختيم . وقتي
از نت
دو اول
دوباره به
نت" دو"
بعدي اما با
ضريب 2
رسيديم
مشاهده
خواهيم كرد كه
صداي اين نت
دو درست شبيه
و هم آواي نت
"دو "اول است اما
اصطلاحا گفته
ميشود
يك اكتاو
بالاتر
در پيانو كه
ساز كاملي است
اين نت ها تا 7 اكتاو
گسترش
دارد
يعني پيانو
ميتواند در
محدوده
7
اكتاو
صداهاي
موسيقي
را از فركانس
20 هرتز تا
5000 هرتز ايجاد
كند
اما سازهاي
ديگر چنين
توانايي
ندارند و اغلب
در محدوده
مشخص اندكي قادر به
ايجاد صداهاي
موسيقي هستند
.
در
اين سايت ها
ميتوانيد به
صورت آنلاين توسط
پيانو صداي نت
ها را بشنويد .
http://ababasoft.com/music/piano_machine.html
http://www.play-piano.org/play_online_piano_piano.html
http://www.musiclessonsplus.co.uk/pupilarea/virtualpiano.htm
نرم
افزار هايي
نيز وجود دارد
كه با نصب
آنها در
كامپيوتر خود
ميتوانيد
پيانو بزنيد و حتي
نتها را
بياموزيد .
واژه piano simulator for pc را
در گوگل جستجو
كنيد
آنها را خواهيد
يافت .
بنابراين هر سازي
را كه در نظر
بگيريم
ميتوان صداي
اين نوت ها را بر روي
آن ايجاد كرد . اين عمل
در تار و سه
تار توسط
تغيير طول سيم
در اثر
استفاده از
بندهايي كه
پرده ناميده
ميشوند
صورت ميگيرد
. پس اكنون
ميتوانيم نت هاي
موسيقي را بر
روي
اين سازها
اجرا كرد . فرض
كنيد در يك تار يا سه تار
سيم اول را طوري
كوك كرده
باشيم كه با
ضربه آزاد
صداي نت " دو:
را بدهد
. در اين صورت نت هاي
بعدي
به صورت نشان
داده شده در
شكل زير
قابل اجرا
هستند
. اين
ترتيب فاصله
بندي همان صداهاي
مطلوبي را كه
در آغاز اشاره
شد و با همان
نسبت ها ايجاد
ميكند .
البته وقتي
ميخواهيد يك
آهنگ را
بسازيد و يا
بنوازيد
متوجه ميشويد
كه فقط با اين نت
ها نميتوان به
صداي مورد نظر
دست يابيد و به قول
معروف بعضي
جاها
صدا كم مي
آوريم . در
اينجاست كه نت
ها را گاه كمي
بالاتر و يا
پايين تر ميكنند . همين
دستكاري نت ها
و ميزاني كه آنها
را بالا و
پايين ميكنند
در بين مردم
ملل و
فرهنگ هاي
مختلف تفاوت
دارد و دستگاههاي موسيقي
هاي مختلف را
ايجاد ميكند .
زيرا صداهاي
را كه مردم در
فرهنگ هاي
مختلف به آنها
عادت كرده
اند و
دوست دارند ، متفاوت
ميباشد .
و از اينجا
به بعد
گام هاي مختلف
موسيقي و
دستگاهها و
رديف هاي
مختلف بوجود مي
آيد .
وقتي يك
نت را نيم
پرده
بالا ببريم (
صداي آن ريز
تر ميشود )آن
را " ديز" كرده
ايم و اگر نتي
را نيم پرده
پاين بياوريم
( صداي آن بم تر
ميشود )
آن را" بمل "
كرده ايم . در
پيانو مطابق
آنچه در شكل
بالا هم
ميبينيد نتهاي ديز و
بمل را با رنگ
سياه مشخص
كرده اند . پس به
صورت خلاصه دسته
بندي ها و
تقسيم و فاصله
هايي كه بين
نت ها در
فرهنگ هاي
مختلف قرار
ميدهند
باعث متنوع
شدن موسيقي و
تغييرات
اساسي آوايي آنها
ميشود . در موسيقي
جهاني تنها از
فواصل پرده و
نيم پرده
مساوي استفاده
ميشود . ( يك
پرده را
به 9 بخش
كوچكتر به نام
"كما"
نيز تقسيم
ميكنند . در
موسيقي جهاني
يا بين المللي
پرده را
بصورت مساوي
به دو
بخش 4.5 كمايي تقسيم
ميكنند. ) همانطور
كه ميدانيم هر ساعت را
ميتوان به دو عدد
نيم ساعت و يا
به چهار عدد
ربع ساعت
تقسيم كرد . در
موسيقي هم
همينگونه
فاصله نت ها
را ميتوان به
يك پرده و يا دو نيم
پرده و يا
چهار ربع پرده
تقسيم كرد يعني نت
هاي اين فواصل
را هم در صداي
موسيقي منظور
داشت .
در دستگاههاي
موسيقي
ايراني از
ربع پرده نيز
استفاده
ميشود . ( اگر نتي
را ربع
پرده بالا
ببريم
سري sori و
اگر ربع پرده
پايين ببريم كرون koron گفته
ميشود ) اين
صداها براي
گوش ما
خوشايند است زيرا به
آنها عادت
كرده ايم اما
در فرهنگهاي
ديگر ممكن است
چنين نباشد .
بنابراين
سازها را با
توجه به
فواصلي كه
گفته شد
ساخته و پرده
بندي ميكنند .
پس با يك
گيتار كه پرده
هاي آن به
صورت ثابت و
براي گام معتدل
ساخته شده (
گامي كه فواصل
پرده هاي آن
مساوي ميباشد
)
نميتوان بسياري
از آهنگهاي
ايراني را
نواخت
مگر آن دسته
از آهنگ ها كه
از همان نت ها
و پرده هاي
گام معتدل
استفاده
ميكنند .
دستگاه
ماهور از دستگاههاي
هفتگانه موسيقي
ايراني
بسيار شبيه
موسيقي بين
اللملي و گام
معتدل است و
لذا
اگر تار يا
سه تار خود را
در دستگاه
ماهور كوك
كرده باشيد ،
هم ميتوانيد
آهنگ زيباي
مرغ سحر را
بنوازيد و هم بسياري
از ترانه هاي
معروف خارجي
آشنا در ذهن
خود را .
آهنگهاي
ايراني با پيانو
اغلب در اين
دستگاه
نواخته ميشود
. زيرا براي
نواختن آن
نيلز به تغيير
كوك پيانو
نميباشد . كوك
كردن پيانو
كاري بسيار
فني و تخصصي
است . ( اخيرا
پيانوي ويژه
اي ساخته شده
است كه نوازنده
ميتواند كوك
آن را در هر نت
و صدايي به
آساني تنظيم
كند . )
علائم
تغيير دهنده
فواصل موسيقي
|
بكار |
كرون |
سري |
دوبل
بمل |
بمل |
دوبل
ديز |
ديز |
|
برگشت
به حالت
استاندارد |
ربع
پرده پايين |
ربع پرده
بالا |
دو نيم
پرده پايين |
نيم
پرده پايين |
دو نيم
پرده بالا |
نيم
پرده بالا |
|
|
||||||
اما
براي نوشتن
اين صداها ي
موسيقي
چه بايد كرد يعني
آنچه كه
به دنبالش
بوديم ؟
خوشبختانه
نوابغ
موسيقي
راه هوشمندانه
اي براي اين
كار يافته
اند . يعني پنج خط
حامل كه در رو
و يا بين آنها
علائمي قرار
داده ميشود و
بر حسب اينكه
چه كليد و
قانوني براي
آن خط ها در
نظر گرفته شده
باشد هر علامت
معني نت خاصي
را خواهد داد .
مثلا اگر
علامت " كليد
سل" در سمت چپ
اين پنج خط
قرار داشته
باشد
بدين معني
است كه اگر يك
علامت دايره
كوچك روي خط
دوم از پايين
قرار دهيم معني نت
" سل" را خواهد
داد و همين
علامت در
بالاي همين خط
نت " لا "و در
روي خط سوم نت "سي "
و به همين
ترتيب
ادامه پيدا
ميكند . اگر خط
حامل كم آورديم براي نت
هاي بالاتر و يا پايين
تر خودمان يك
خط كوچك رسم
كرده و علامت
نت را در آن
قرار ميدهيم .
تصوير
گرفته شده از
شيوه نوين ارگ
نوازي
نوشته اكسل
بن تين
انتشارات چنگ
پس اكنون براحتي
ميتوان نام نتي را
نوشت
تا هر كس
بتواند آن را در يك ساز
به صدا در
آورد .
اما كار به
همينجا ختم
نميشود . زيرا حال فقط
ميتوانيم به
شخص مخاطب اين
را منتقل كنيم
كه چه نت هايي
را ( چه
صداهايي را )
بنوازد . اما
اگر باز هم آن
شخص آن آهنگ
را نشنيده باشد
و در حافظه
خود نداشته
باشد
مانند همان
تجربه جواني
من در نوشتن
نت !
كاري از پيش
نميرود .
و اگر شما تا
همين اندازه
نت خواني را
بياموزيد
براي نواختن
آهنگها خود
بايد آن آهنگ
را در ذهن به
ياد داشته
باشيد
تا خودتان
بتوانيد
فواصل زماني
را رعايت كنيد
. پس بايد راهي
پيداكنيم تا
بتوانيم زمان
و سرعت اجرا
شدن نت ها و
همچنين سكوت
ها و ساير
نكات ظريف و
مهم ديگر را
هم به
نوازنده منتقل
كنيم . تا او
بتواند با
استفاده از
اين قوانين
صدا را
همانگونه كه
ما در ساز خود
در مي آوريم ايجاد
كند
حتي اگر تا
كنون آن آهنگ
را نشنيده
باشد .
براي
اين منظور به نت ها
شكل هاي
ديگري هم
نسبت ميدهند
كه نشانه مدت
به صدا در
آمدن آنها
توسط نوازده
ميباشد .
پس در حاليكه
محل قرار
گرفتن بر روي
خطوط حامل نت موسيقي
را مشخص
ميكند
شكل آن نت كشش و
زمان اجراي آن
را مشخصص
ميكند .
اما كشش نت نسبت به
چه ؟
ساده است نسبت
به
آنچه مرجع در
نظر ميگيريم . مثلا
اگر يك
ثانيه زمان
نواخته شدن را
براي نت گرد
در نظر بگيريم براي
آنكه نتي را
نيم ثانيه به
صدا در آوريم
از علامت سفيد
استفاده
ميكنيم .
يعني
اينگونه در
نظر ميگيريم
كه نت
مبنا و گرد هر جه كه
باشد
نت سفيد نصف
زمان آن است و
نت
سياه
يك چهارم آن
و ...
همچنين
از
خطوط ميزان و
علائم
مفيد و ضروري
ديگري
هم استفاده
ميشود
تا ضرب
و ريتمي كه
نوازنده بايد
مراعات كند را
هم
بتوان
ثبت كرد كه توضيح آنها
هم نه
كار من است و
نه كار
اينجا و
ميتوانيد در
كتاب هاي
تئوري موسيقي
دنبال كنيد . (
هر قطعه
موسيقي از نظر
زمان به بخش هاي
مساوي به نام
ميزان تقسيم
ميشود . هر
ميزان خود ممكن
است از چند
بخش مساوي
ديگر كه به آن
ضرب گويند تشكيل
شده باشد مانند
ميزان هاي دو
ضربي ، سه
ضربي و چهار
ضربي
ميزان را به
صورت كسر بيان
ميكنند
كه صورت كسر معرف
تعداد ضرب و
مخرج كسر شكل ضرب
را مشخص ميكند
. و
البته
همانگونه كه
چيزي به نام
ضرب داريم ، ضد
ضرب نيز
وجود دارد . درآغاز تمرين
نوازندگي از
وسيله اي به
نام مترونوم
استفاده
ميشود كه به
صورت مكانيكي
و يا
الكترونيكي
صداي تيك تاك
منظمي را ايجاد
ميكند
و يا نوازنده
با پاي خود ضرب
مشخصي را
تكرار ميكند .)
مترونوم
مكانيكي
نرم
افزار هايي
براي مترونوم
نيز وجود دارد
و در برخي
سايتها نيز
ميتوانيد به
صورت آنلاين از
آن استفاده
كنيد . مترو
نوم آنلاين
در
شكل زير كه از
كتاب
دستور
مقدماتي تار و
سه تار
هنرستان
موسيقي ملي
نوشته روح الله
خالقي
چاپ 1356
گرفته شده
است اين علائم
را مشاهده
ميكنيد .
در
شكل زير نت
هاي روي ساز
تار را مشاهده
ميكنيد كه از
همين كتاب
(هنرستان
موسيقي )
گرفته شده است
.
تصوير
گرفته شده از
كتاب
دستور سنتور
فرامرز پايور
مشاهده
قسمتي از
اجراي مرغ سحر
توسط سه تار به
همراه توضيح
نت ها و پرده
هاي سه تار
اگر
شما سازي در
اختيار داشته
باشيد
احتمالا اگر
آن ساز درست
كوك شده باشد و شما هم
كمي ذوق و
استعداد
موسيقي داشته
باشيد خواهيد
توانست
با سعي و خطا
برخي آهنگ هاي
ساده را
بنوازيد . اما
اگر
ميخواهيد موسيقي
را درست
بياموزيد بايد همزمان
با نت خواني
ترتيب صحيح به
دست گرفتن ساز
و استفاده از
انگشتان را
نيز
بياموزيد .
يعني قرن ها تجربه
را از گذشتگان
آموخته
و سپس راه را
دنبال كنيد . اما حتي
آموختن اندكي
موسيقي و آشنايي
با برخي
دستگاهها و رديف
ها
حداقل اين
فايده بزرگ را
نصيب شما
خواهد كرد تا از گوش
دادن به
موسيقي و هنر
هنرمندان اين
حيطه لذت
بسيار بيشتري
ببريد .
تاريخچه
پيدايش خط
موسيقي
در
قرن یازدهم میلادی
یک کشیش
فرانسوی مقیم
ایتالیا به
نام گوئید د آرتسو
(Guido d Arezzo 990-1050) آهنگی برای
یکی از سرودهای
مذهبی کلیسا
به نام سن ژان
ساخت و برای یادگیری
بهتر آن برای
شاگردان در
آموختن اصوات
موسیقی ،حروف اول هر
مصرع این سرود
را به عنوان
علامتی برای
نمایش هر یک
از اصوات
انتخاب کرد
.
به این
صورت : Ut queant laxis
Resonare fibris Mira gestorum Famuli tuorom Solve poluti Labrieatum sancta
johannes (حرفهای
مورد نظر با حروف
بزرگ تایپ
شده) از آن به
بعد این حروف
برای نشان
دادن صداهای
موسیقی مرسوم شد : Ut, re. mi, fa, sol,
la. نتهای
ابداعی آرتسو
شش تا بودند
که بعدا نت سی
به آنها
افزوده شد و
نت ut برای
سهولت در نت
خوانی به Do تغییر پیدا
کرد.
از دیگر خدمات
ارزشمند این
کشیش میتوان
به ابداع چهار
خط حامل وبرای
نگارش نت و
حدود دامنه آنها اشاره
داشت . البته فیلیپ
دوویتری (Philippe de Vitry
1361-1291) فرانسوی
شاعر و
آهنگساز و
تئورسین موسیقی
در از
بنیانگذاران
روشهای امروزی
نت نويسي است.
اسحق
کندی نویسنده
کتاب الرساله الکندی فی
الموسیقی در
مورد اسامی
نغمات از
حروف
ابجد
استفاده کرد و
این در حالی
است که اروپاییان صد سال بعد
با آن آشنا
شدند و آن را
تکمیل کردند.
به هر صورت،
به نظام نت نویسی
که آرتسو
ابداع کرد
نظام هجایی میگویند
که در فرانسه
و ایتالیا و
بعدا به تبعیت
از فرانسه
در ایران باب
شد.
امادر
نظام الفبایی
اولین نت نت
لا
است که اولین
حرف الفبای
لاتین است:
A B C D E F G
لا سی
دو ر می فا سل
در
آلمان و اتریش
نت دوم سی را با H نشان میدهند
و حرف B نمایانگر
Si b است.
منابع :
تئوري
موسيقي
مصطفي كمال
پورتراب
تئوري
موسيقي
پرويز
منصوري
تئوري
موسيقي
مرتضي سر
آبادي
آموزش
تار و سه تار روح
الله خالقي
آموزش
تار و سه تار جلال
ذوالفنون
دستور
سنتور
فرامرز
پايور
ياداشتها
و جزوات درسي
موسيقي
روان شاد
همسر نازنينم
افسانه
و پرسش
هاو رفع
اشكالهاي
حضوري با يكي
از دوستان
سابق كه دستي
در موسيقي
دارد .
سايت
هاي مفيد :
http://217.219.82.23/bml/bayanmusic/home.php
http://tar-setar.blogspot.com/
http://arashdjdj.blogfa.com/cat-28.aspx
http://www.payam-music1.blogfa.com/cat-15.aspx