|
گزيده هاي
تصويري (
سينمايي و
خبري) |
||||||
دستگاههاي
موسيقي
ايراني
همانطور
كه در بخش اصول
موسيقي و نوشتن
نت ها بيان شد
يك گام موسيقي
از يك نت مثلا
دو شروع شده و
به نت دو در يك
اكتاو
بالاتر
ختم ميشود . به
عنوان مثال گام
دو :
Do re
me fa sol
la si do
|
do |
نيم
پرده |
si |
پرده |
la |
پرده |
sol |
پرده |
fa |
نيم
پرده |
me |
پرده |
re |
پرده |
do |
نكته
: اگر
الگوي
فاصله ميان
نتها
مطابق الگوي
فوق باشد يعني
پرده ، پرده ،
نيم پرده ،
پرده ، پرده
،پرده ،نيم
پرده
اين گام را ،
گام بزرگ يا
ماژور گويند .
اكنون
ميخواهيم
ببينيم كه
گام سل
چگونه ميباشد
.
ابتدا
گام سل را به
صورت معمولي
مينويسيم
يعني
Sol la
si do re
me fa sol
اما
براي آنكه
فواصل پرده و
نيم پرده را
مطابق گام
بزرگ ( ماژور )
در اينجا هم
مراعات كنيم
مجبور ميشويم
تغييراتي را انجام
دهيم به اين
صورت كه
اگر
نت fa را نيم
پرده بالا
ببريم يعني
ديز كنيم . مشكل بر
طرف شده و
فواصل اين گام
نيز به صورت
گام بزرگ (
ماژور ) در
خواهد آمد .
پس گام سل ماژور به صورت زير اجرا
ميشود :
|
sol |
نيم
پرده |
Fa ديز
|
پرده |
me |
پرده |
re |
پرده |
do |
نيم
پرده |
|
si |
پرده |
la |
پرده |
sol |
گفتيم
كه در نواختن
يك آهنگ گاه
به صداهايي
نياز داريم كه
جزو اين نت ها
نيستند
بنابراين در
موسيقي بين
المللي نيم
پرده نت را
پايين
و يا بالا هم
ميبرند كه به
آن ديز و بمل
گفته ميشود . مثلا در
بالا و در گام
سل نت fa را
ديز كرديم يعني نيم
پرده بالا تر
اجرا ميشود (
صداي ريز تر ) .
اكنون يك
پيانو را در
نظر بگيريد . )
ميتوانيد در اين
سايت به
صورت
آنلاين آن را
تجربه كنيد .) مشاهده ميكنيد
فواصل به صورت
منظم و مساوي
در پرده و نيم
پرده
تكرار شده
اند .
اما در يك
سازايراني مانند
تار يا سه تار
بايد فواصل
ربع پرده هم
در نظر گرفته
شوند .
حال فرض كنيم
سه تار ما
طوري كوك شده
باشد كه سيم
اول آن يعني
سيم سفيد با لرزش آزاد
صداي نت" دو "را
بدهد .
سه تار
داراي 25
پرده
ميباشد . در جدول
زير اين بيست
و پنج پرده را
در روي سه تار
و براي سيم
اول
مشاهده
ميكنيد . اما چنانچه
در جدول مشاهده
ميكنيد
در دستگاه شور از نت
هايي استفاده
ميشود كه در
دستگاه ماهور
از آن نت ها
استفاده
نميشود كه اين
امر حال و
هواي قطعه و
احساسي را كه
منتقل ميكند متفاوت
ميسازد .
همچنين در
دستگاههاي
مختلف موسيقي
ايراني ،نحوه
آغاز و پايان
يك
قطعه و يا
تاكيد بر نت
هاي بخصوص از
مشخصات هر
دستگاه
خاص ميباشد .
هر دستگاه
موسيقي حال و
هواي خاص خودش
را دارد
. اين
امر نيز
حاصل هزاران
سال تجربه
شنوايي و
موسيقيايي
بشر در فرهنگ
هاي مختلف
ميباشد . در
چين و ژاپن
فاصله يك
اكتاو را به
جاي هفت درجه
به پنج درجه
تقسيم كرده
اند . همانطور
كه ما در
موسيقي خود
ضمن رعايت هفت
فاصله براي يك
اكتاو ، از فواصل
ربع پرده اي
نيز استفاده
كرده ايم .
گامهاي
متنوع زيادي
در موسيقي
بكار رفته است
. و به همين
دليل نبايد
احساس حاصل
از اصوات
موسيقي
را يك قانون طبيعي تصور
كرد . چرا كه
صدا ها و
آواهايي كه
براي ما خوشايند
هستند چه بسا
براي مردم
فرهنگ ديگر ( و
حتي سياره
ديگري )
گوشخراش و
آزار دهنده باشند
. اما هر
چه باشند نظمي در
آنها رعايت
ميشود . به
همين دليل
نيز
دانشمتداني
كه به دنبال
حيات هاي
هوشمند در
ساير نقاط
جهان
ميباشند به
صداهاي رسيده
از آسمان گوش
داده و آنها
را تجزيه و
تحليل ميكنند (
طرح SETI ) تا با
يافتن صداهاي
منظم و تابع
قاعده و
قانون
به وجود تمدن
هاي هوشمند
ساير نقاط پي
ببرند .
( در گام
كوچك يا مينور
،ترتيب پرده
ها به اين
صورت است "
پرده ، نيم
پرده ،پرده
،پرده ،نيم
پرده ، پرده "
|
14 |
13 |
12 |
11 |
10 |
9 |
8 |
7 |
6 |
5 |
4 |
3 |
2 |
1 |
|
Do ديز |
do |
Si |
La ديز |
la |
Sol ديز |
sol |
Fa ديز |
fa |
me |
Re ديز |
re |
Do ديز |
do |
نت
هاي پيانو كه با
فواصل منظم پرده
و نيم پرده به
همين صورت و
تا هفت اكتاو
تكرار ميشوند
.
محل
ثابت پرده هاي
گيتار
و فواصل منظم
پرده و نيم پرده اي
جدول
زير نت هاي
سيم اول سه
تار را
نشان ميدهد اين سيم
به صورت دست
آْزاد نت دو را
اجرا ميكند .
|
شماره پرده در سه تار |
25 |
24 |
23 |
22 |
21 |
20 |
19 |
18 |
17 |
16 |
15 |
14 |
13 |
12 |
11 |
10 |
9 |
8 |
7 |
6 |
5 |
4 |
3 |
2 |
1 |
|
نت
هاي استفاده
شده در
دستگاه
ماهور |
sol |
Sol كرون
|
Sol بمل |
fa |
me |
Me كرون
|
Me بمل |
re |
Re كرون |
do |
si |
Si كرون |
Si بمل |
la |
La كرون |
La بمل |
sol |
Sol كرون |
Sol بمل |
fa |
me |
Me كرون |
Me بمل
|
re |
Re كرون |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
نت
هاي استفاده
شده و
نشده در
دستگاه شور |
sol |
Sol كرون
|
Sol بمل |
fa |
me |
Me كرون
|
Me بمل |
re |
Re كرون |
do |
si |
Si كرون |
Si بمل |
la |
La كرون |
La بمل |
sol |
Sol كرون |
Sol بمل |
fa |
me |
Me كرون |
Me بمل
|
re |
Re كرون |
نت
هاي داراي
زمينه سياه در
نواختن دستگاه
شور
استفاده
نميشوند .
( نكات
مهم :
به
جاي Sol بمل ميتوان
گفت fa ديز
اگر
هفت نت اصلي
را هفت پرده
اصلي فرض كنيم بين
آنها پرده هاي
فرعي وجود
خواهد داشت .
بين" مي " و
" فا"
و نيز
" سي "
و " دو
" پرده فرعي
وجود ندارد
پرده
هاي اصلي ديگر
( بجز موارد
اشاره شده در
فوق ) هر
يك دو پرده فرعي
دارند كه از بالا
به پايين دسته
ساز نام پرده
اصلي بعد از خود
را ميگيرند اما به
صورت بمل و
كرون .
چون در
موسيقي
ايراني
نت
"ر" بمل
استفاده
نميشود
اين پرده را حذف
كرده اند و از
آن استفاده
نميشود .)
در
هر دو جدول
مربوط به
پيانو و سه
تار
فاصله " مي "
تا " فا "
و نيز
"سي " تا " دو "
نيم پرده است و بقيه يك پرده ميباشد .
پس
در موسيقي
ايراني
با تغييراتي
كه در بكار
گرفتن يا
نگرفتن نتها
داده ميشود
دستگاههاي
متنوعي ساخته
ميشود كه هر كدام
حال و هواي
خود را دارند . به
عنوان مثال در
دستگاه شور نتهايي
كه در جدول
سياه رنگ شده
اند بكار
نميرود
( چنين بيان
ميشود
كه در
دستگاه شور نتهاي : " مي " و " سي " بمل
ميشوند و نت " لا "
كرون )
اما
نبايد چنين
تصور شود كه
اين به معني
سادگي
موسيقي غربي
و پيچيدگي
موسيقي ايراني
است .
زيرا موسيقي
ايراني گرچه
داراي تنوع
دستگاهي و
پرده اي بيشتري
است . اما
ملودي هاي
موسيقي ايراني(
آهنگ ها )
ملوديهايي
اغلب
بسيار ساده
هستند .
حال آنكه
ملودي هاي
موسيقي غربي اغلب
بسيار دشوار و
پيچيده
بوده
و براي
نواختن
به مهارت و تجربه
بسيار نياز
دارد . حال آتكه
موسيقي
ايراني
كه نوعي
موسيقي محفلي
است معمولا دو
يا سه ساز با
هم به اصطلاح
سخن ميگويند و
در موارد
زيادي نوازنده به بديهه
نوازي دست
ميزنند . و بجز در
برخي
اجراهاي سالهاي
اخير در
موسيقي
ايراني
از
اركستر هاي
بزرگ و تنوع
ساز و صدا خبري
نيست .
حال آنكه در
موسيقي غربي
بويژه در
موسيقي
كلاسيك
طيف وسيعي از
صداها و سازها
و در اسكسترهاي
بسيار بزرگ
بكار گرفته
ميشود و هر
نوازنده اي
ميبايست درست
در زمان مشخصي
كه توسط
آهنگساز
طراحي شده و
توسط رهبر
اركستر زير نظر و
كنترل گرفته
ميشود
نت مورد نظر
را
اجرا كند . در
واقع رهبر اركستر
كه نت همه
نوازندگان را
در يك لحظه
كنترل ميكند
داراي توان و
گوش
موسيقيايي
خارق العاده
نيز ميباشد .
موسيقي
در غرب
بخشي
معتبر و مورد
احترام از
زندگي
است كه از همان
كودكي
، علاقمندان
مستعد به تحصيل
در زمينه آن
تشويق ميشوند
و تحصيل آن تا
سطوح بسيار
بالا مقدور
ميباشد . حال
آنكه اغلب
نوازندگان
موسيقي
ايراني
سالهاي
بسياري در كمد
و زير زمين
خانه و به دور
از چشم پدر و
مادر و
خانواده و
جامعه به
تمرين
ميپرداخته
اند .
بنابراين
موسيقي غربي
يك موسيقي
پيشرفته و بسيار
فني و پيچيده
ميباشد .
حال آنكه
موسيقي
ايراني در عين
زيبايي و
گستردگي
دستگاهها ي
آن در
حد موسيقي
هاي
ساده و
ابتدايي ميباشد . البته
بايد توجه
داشت كه در
نهايت آن چيزي
كه در موسيقي
اهميت دارد ايجاد
احساس لذت و تبادل
احساس از
اصواتي است كه
شنيده ميشود كه اين
امر نيز
در همه
موسيقي هاي
دنيا وجود
دارد . و هر
گوشي بر حسب
فرهنگي كه در
آن رشد كرده
است از
نوعي موسيقي (
صدا )
احساس لذت و
تبادل احساس
ميكند . حال
آنكه همين
موسيقي (
صداها) براي
مردم فرهنگ
ديگري چه بسا
عذاب آور نيز
باشد .
در مورد
موسيقي غربي
به دليل
وابستگي به
فرهنگ جوامع متمدن و
غالب عصر حاضر
و به خاطر
شنيده شدن عمومي
آن بويژه به
دليل
دستگاههاي
ارتباط جمعي و
نيز صنعت
بسيار قدرتمند
و تاثير گذار سينما
كه موسيقي بخش
مهمي از قدرت اثر آن
ميباشد
. گوش مردم
سراسر جهان
نيز بدان خو
گرفته است . خود من
شايد 70% به
موسيقي
هاي غربي و
بين المللي و
نيز كشورها و
فرهنگ هاي
متفاوت گوش
ميدهم
و تنها حدود 30%
به موسيقي
ايراني گوش
ميدهم . در بسياري
از كارهاي
صوتي و تصويري
نيز كه انجام
ميدهم با وجود
علاقه به
موسيقي
ايراني
امكان
استفاده از آن
به دو
دليل مهم وجود
ندارد . اول كم بودن
منابع
موسيقي هاي ايراني
متناسب با هر
موضوعي و دوم عدم درك
و احساس تاثير
آن توسط
بينندگان و
شنوندگان غير
ايراني .
در مجموعه
هاي جنگ سخن
با طيف
متنوعي از موسيقي متناسب
با موضوع با
سليقه شخصي من
آشنا ميشويد
استفاده شده
است
كه در
صورت استفاده
از موسيقي هاي
صرفا ايراني و اصيل
تاثير مطلب به
شدت كاهش
ميافت . اما در
كتاب گوياي از
رودكي تا
حافظ
تلاش شده است
تا به
بهترين صورت از
موسيقي ايراني
استفاده شود . در
اين مجموعه قدرت
بيان موسيقي هاي
ايراني
انتخاب شده در
آماده سازي
احساس شنونده و كمك به
درك مطلب نقش
بسيار مهمي را
ايفا ميكند .
پس به صورت
خلاصه موسيقي
سنتي
ايراني داراي
هفت دستگاه و
پنج آواز
ميباشد .
مقصود از
آواز ها ،
آنها هستند كه
از خود
استقلال
ندارند
. ضمنا در
گذشته به همگي
آنها
مقامات
دوازده گانه
ميگفتند .
هر دستگاه
تعدادي گوشه نيز
دارد كه گوشه
ها
نيز
از خود
استقلال
ندارند
اما
نوازندگان و
خوانندگان
روي آن بديهه
نوازي و بديهه
خواني ميكنند
. تعداد
گوشه ها به
حدود 230 گوشه
ميرسد .
موسيقي ما
دستگاههاي
بسيار زيادي
داشته است كه
متاسفانه
اغلب آنها در
طول تاريخ ما فراموش
شده و گم
گشته اند . از آنجا
كه 7 نت
اصلي وجود
دارد (
رجوع كنيد به اصول
موسيقي ) .
بنابراين هر
دستگاه
ميتواند هفت
گوشه اصلي
نيز
داشته باشد .
كه هر گوشه بر
يك نت بخصوص
تاكيد دارد كه
به آن درآمد
گويند .
1- دستگاه شور (
15گوشه )
اين
دستگاه به
دليل تنوع از
دستگاههاي
بسيار مهم است
. اغلب حزن
انگيز است اما
آهنگهاي شادي
نيز در اين
دستگاه ساخته
شده است .
آواز
ابوعطا شامل 9
گوشه
آواز
بيات ترک ( يا
بيات زند )
شامل 12 گوشه
آواز دشتي
شامل 9 گوشه
آواز
افشاري شامل 9
گوشه
2-
دستگاه
ماهور (
بيست گوشه ) ( گام آن
با موسيقي بين
المللي
مطابقت دارد .
لذا اغلب
آهنگهاي
پيانو را در
اين دستگاه
مينوازند.
3- دستگاه
همايون
شامل 12 گوشه
آواز
اصفهان شامل 11
گوشه
3 -
دستگاه سه
گاه ( ده
گوشه )
4 -
دستگاه
چهارگاه ( ده گوشه
)
5 -
دستگاه راست
پنجگاه
( 14 گوشه )
( از دستگاههاي
قديمي موسيقي
ايراني و مشابه
ماهور )
6 -
دستگاه نوا ( 14 گوشه )
در
اجرا معمولا
ترتيب زير
مراعات ميشود
:
درآمد
، آواز ،تصنيف
و رنگ
ايران
به دليل تنوع
قومي و زباني
داراي گنجينه
عظيمي از
موسيقي محلي
نيز ميباشد كه
معروف ترين
آنها موسيقي
بختياري ،
گيلاني ،كردي
،بلوچي ،
خراساني
،تركمني ،آذري
و موسيقي
سواحل خليج
فارس ميباشد .
تكنوازي
در موسيقي
ايراني
جايگاه
بالايي دارد و
موسيقي
معمولا در
ايران ( و شرق )
ياري كننده
صداي
خواننده بوده
است كه
خواننده نيز
معمولا
از اشعار
عرفاني بسيار
غني ادبيات اين
سرزمين بهره
ميگرفته است . همنوازي
به شكل كنوني
در زمان قاجار
و به دليل
آشنايي با
موسيقي غربي به
موسيقي ما را[
يافت . در
گذشته سازها را به
صورت همنوا و گروهي
نيز مينواخته
اند
اما همه سازها
باهم و يك
آهنگ را مينواخته
اند .
اگر
علاقمند به
شنيدن و
آموختن
دستگاههاي موسيقي
ايراني هستيد
. مجموعه شش نواري شناخت
دستگاههاي
موسيقي
ايراني تنظيم
و اجرا از
استاد
روح الله
خالقي را تهيه
كنيد .
براي گوش
دادن نمونه اي
از اين مجموعه
به
اينجا اشاره
كنيد .
در
زمينه آواز
نيز ميتوانيد
از مجموعه
تهيه شده
توسط
استاد محمود
كريمي
استفاده كنيد
. براي
شنيدن قسمتي
از اين مجموعه
به
اينجا
اشاره كنيد .
منابع :
تئوري
موسيقي
مصطفي كمال
پورتراب
تئوري
موسيقي
پرويز
منصوري
تئوري
موسيقي
مرتضي سر
آبادي
آموزش تار
و سه تار
روح الله
خالقي
آموزش تار
و سه تار
جلال
ذوالفنون
دستور
سنتور
فرامرز
پايور
ياداشتها و
جزوات درسي
موسيقي
روان شاد
همسر نازنينم
افسانه
و با تشكر
بسيار از دكتر
ارژنگ ناجي متخصص
آكوستيك و
موسيقي دان براي
همكاري و
محبت
بسيارشان در تصحيح
اين نوشته و ارائه
اطلاعات لازم
مظفر
شريعتي
تيرماه 89